انجمن جامعه‌شناسی ایران

گزارش مراسم بزرگداشت دکتر غلامحسین صدیقی

دوازدهم آذرماه سال 1384 دقیقاً صد سال از تولد دکتر غلامحسین صدیقی گذشت. فردی که به حق، او را بنیانگذار علم جامعه‏شناسی و مروج علوم اجتماعی در ایران می‏دانند. به همین مناسبت روز پنجشنبه بیست و چهارم آذرماه، جمعی از پیشکسوتان و اساتید علوم اجتماعی در ساختمان نگارستان (دانشکده سابق علوم اجتماعی دانشگاه تهران) گرد هم آمدند تا یاد استاد را در همان تالاری که معمولاً کلاس درسش بود، گرامی دارند. قرار بر این بود که مراسم ساعت 3 بعدازظهر آغاز شود. بسیاری از کسانی که وارد تالار می‏شدند، همان افرادی بودند که روزگاری به عنوان دانشجو در همان کلاس درس به سخنان استاد گوش داده بودند. البته در کنار آنها جمعی از همفکران سیاسی و تعدادی از اعضای خانواده دکتر صدیقی نیز آمده بودند تا یاد او را در صدمین سالروز تولدش زنده نگه دارند. مراسم با حدود 45 دقیقه تأخیر آغاز شد. گویا شاگردان همان‏گونه که خود اذعان می‏کردند، با تمام تلاشی که برای بزرگداشت استاد آن‏گونه که در خور او باشد، انجام داده بودند هنوز در رعایت نظم زمانی نتوانستند به پای او برسند.

مدیر برنامه: دکتر ناصر تکمیل همایون بود که به گفته خودش دانشجوی درس‏هایی مانند تاریخ فلسفه و جامعه‏شناسی دکتر صدیقی بوده است. مراسم با قرائت پیام انجمن جامعه‏شناسی ایران آغاز شد:

”یکصدمین سالروز تولد بر دکتر صدیقی بنیانگذار جامعه‏شناسی ایران را گرامی می‏داریم.

دکتر صدیقی انسانی استوار، پابرجا و دارای اخلاق علمی بود. دکتر صدیقی به ما آموخت که انسان می‏تواند در میدان زندگی حرف و عمل را به هم نزدیک کند و از ریاکاری بپرهیزد.

دکتر صدیقی به رفتار عقلانی اعتقاد داشت و خود سمبل این رفتار بود. دکتر صدیقی انسانی آزاده و صدیق بود و احساس مسئولیت را در دانشجویان تقویت می‏کرد. یادش به خیر باد.

انجمن جامعه‏شناسی ایران صدمین سال تولد آن استاد فرزانه را به عموم مردم ایران و جامعه علمی کشور تبریک می‏گوید“.

نخستین سخنرانی مراسم پس از خوانده شدن پیام انجمن جامعه‏شناسی، دکتر محمود روح‏الامینی بود که محوریت بحث خود را بر تاریخچه بنای ساختمان نگارستان فعلی متمرکز کرد تا از آن این نتیجه را بگیرد که ”در زمانی که پژوهشگران و کاوشگران می‏کوشند که محل درس و بحث عطار نیشابوری و بایزید بسطامی را بیابند و احیا کنند و در شهری که کشتارگاه متروکه‏اش به بنیاد فرهنگی و زندان قصرش به کتابخانه تبدیل می‏شود، بر همگان واجب است که نخستین دانشگاه کشور را حفظ و نگهداری کنند“.

پس از او دکتر محمد خوانساری که از دانشجویان دکتر صدیقی و از مدرسان منطق در همان دانشکده بوده، سخنرانی خود را این گونه آغاز کرد: ”درست صد سال پیش از این در چنین روزهایی در خاندانی دیوانی، پرهیزگار و خوشنام، کودکی دیده بر جهان گشود که بنابر علایق مذهبی نام او را غلامحسین گذاشتند ...“.

دکتر خوانساری در ادامه از خاطرات خود با دکتر صدیقی در دانشگاه گفت و در این باره بر بیان شیوا و گیرا، متانت و وقار، نگاه نافذ، شور و حرارت در تدریس و معلومات او گسترده تأکید و به عنوان یک دانشجو، خود را مجذوب و مرعوب استادش معرفی کرد.

او خصوصیات دکتر صدیقی را در دوره شاگردی و همکاری با وی فهرست‏وار چنین شمرد: ”سخت‏کوشی، علاقه به تحصیل و مطالعه مداوم، وقت‏شناسی و نظم و دیسیپلین بی‏اندازه، علاقه و عشق شدید نسبت به دانشگاه اعتلای مقام دانشگاه، استقلال و حیثیت دانشگاه، بهبود اداره دانشگاه و بالاخره وجدان بیدار و حتی سخت‏گیر ایشان و ادب بی‏اندازه در برخورد با دیگران“. او ادامه داد: به اندازه‏ای ایشان مبادی آداب بودند که به خاطر دارم یکی از استادان می‏گفت وقتی خدمت دکتر صدیقی هستیم، سعی می‏کنیم با دقت بسیار ادب و آداب را رعایت کنیم ولی همیشه در مقابل ایشان نکته‏ای را از قلم می‏اندازیم.

خوانساری همچنین از محدود بودن نوشته‏های چاپ شده استاد خود اظهار تأسف کرد و آن را به کمال‏طلبی وی در کارهای علمی تا سر حد وسواس در انتخاب لفظ و معنا مربوط دانست.

او در گوشه و کنار سخنان خود خاطرات فراوانی از غلامحسین صدیقی نقل کرد که مورد توجه حاضران قرار گرفت.

در ادامه جلسه، دکتر تکمیل همایون بیشتر از دانشگاه و علم جامعه‏شناسی که به همت غلامحسین صدیقی در ایران بنیان گذاشته شده، گفت. او یادآور شد که ایران هیچ‏گاه کشوری نبود که از مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به دور بوده و یکباره در آن دانشگاهی تأسیس شده باشد. چه بسا از سال‏ها قبل، جغرافی‌دانان و تاریخ‌دانان و عالمان سیاست بسیاری در این سرزمین می‏زیسته‏اند و علومی مانند اقتصاد (با نام علم ثروت)، باستان‏شناسی (با نام علم عتیقات) و مردم‏شناسی (به ویژه در سفرنامه‏ها) همواره مورد توجه بوده است.

او سپس در ادامه بحث تأسیس دانشگاه تهران و مصالحی که از جانب مراجع دولتی برای ورود اساتید و تأمین دیگر امکانات در نظر گرفته می‏شد، به سال 1319 که دکتر صدیقی صاحب کرسی جامعه‏شناسی شد و در واقع تاریخی که جامعه‏شناسی در ایران تأسیس شد، رسید. تکمیل همایون تأکید کرد که صدیقی علاوه بر بنیانگذاری علم جامعه‏شناسی، به دیگر رشته‏های علوم اجتماعی نیز که به اعتقاد خودش 16 رشته بود، مدد رساند. ناصر تکمیل همایون دانشجوی سال‏ها پیش دوره لیسانس رشته فلسفه و علوم تربیتی دانشگاه تهران یادآور شد: سال‏های آغازین ورود علم جامعه‏شناسی به کشور، تنها در رشته ما 3 ساعت در هفته درسی با این عنوان تدریس می‏شد و پس از مدتی رشته‏هایی مانند حقوق و علوم سیاسی این درس را ابتدا به صورت اختیاری و سپس اجباری در سر فصل دروس خود قرار دادند.

دکتر تکمیل همایون با اشاره به نخستین حرکات سیاسی که از دانشسرای عالی ایران علیه رژیم حاکم شاه انجام شد، گفت: ”باید دانست دانشگاه محیط آزادی‏خواهی و دموکراسی‏خواهی است. نمی‏شود در دانشگاهی جامعه‏شناسی درس داد و در ساختار آن استبداد همچنان حاکم باشد“.

وی دکتر غلامحسین صدیقی را از نظر سجایای اخلاقی و وقار و شخصیت یکی از معدود مردان 50 سال گذشته ایران معرفی کرد که وقتی پا به هر جمعی می‏گذاشت، پیر و جوان و عالم و عامی تحت تأثیر آداب و کلام و وقار او قرار می‏گرفتند و از این حیث، ناخواسته معلم اخلاق همه بود.

در ادامه این مراسم آقای دادار کتابدار آن زمان دانشگاه و دکتر احسان نراقی مدیر مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی آخرین کسانی بودند که از خاطرات چند دهه قبل دانشگاه تهران و موسسه مطالعات و تحقیقات علوم اجتماعی ایران و دکتر غلامحسین صدیقی سخن گفتند.

دادار در سخنان خود گفت: ابتدا درس علوم اجتماعی و کار، درسی دو ساعته و اختیاری بود. بعد از مدتی این درس علم‏الاجتماع نام گرفت و سپس دکتر صدیقی آن را به جامعه‏شناسی تغییر نام داد و درس جامعه‏شناسی درسی سه ساعته و اجباری برای دانشجویان شد. در سال 1336 نخستین دوره لیسانس علوم اجتماعی در دانشکده ادبیات تأسیس شد که برای ورود به این رشته 38 نفر شرکت کردند و از میان آنها 17 نفر پذیرفته شدند. و در اردیبهشت و خردادماه 1337 بود که پس از در میان گذاشتن طرح تأسیس موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی با دکتر صدیقی، توسط احسان نراقی، این موسسه با حکم ریاست استاد جامعه‏شناسی ایران دکتر غلامحسین صدیقی و مدیریت دکتر احسان نراقی بنیان گذاشته شد.

به گفته دادار، ”در موسسه‏ای که از رأس مجموعه و اساتید بزرگوار تا دربان موسسه نزد دکتر صدیقی قابل احترام و یکسان بودند، مقررات چنان حاکم بود که با وجود تضادهای سیاسی، اختلافی در بین افراد دیده نمی‏شد و در همین مجموعه بود که مسئولیت گروه جمعیت‏شناسی را دکتر بهنام، گروه جامعه‏شناسی را دکتر راسخ، گروه آمار را دکتر خواجه نوری، گروه مردم‏شناسی را دکتر نراقی در کنار اساتیدی چون دکتر کاردان پذیرفته بودند“.

احسان نراقی، آخرین سخنران در مراسم بزرگداشت دکتر غلامحسین صدیقی، نیز از خاطرات خود در رابطه با موسسه تحقیقات و مطالعات اجتماعی که خود طرح آن را معرفی کرده بود و آشنایی و همکاری‏اش با دکتر غلامحسین صدیقی گفت.

دکتر نراقی محور بحث خود را یک پرسش قرار داد و آن اینکه ”علت‏العلل توفیق ما در این موسسه چه بود که دیگران به آن دست نیافتند؟“

وی در لابه‌لای سخنان خود، پاسخ به این پرسش را توأم کردن آگاهی‏های داخل ایران از راه کسانی مانند دکتر صدیقی که در رأس مجموعه بودند، با ارتباطات بین‏المللی دانست و گفت: دکتر صدیقی در طول و عرض کار ما حضور داشت. در طول کار از نظر تاریخی و سابقه و تسلطی که وی بر معارف اسلامی، تاریخ ایران و مسائل اجتماعی و تحقیقات آن داشت و در عرض، با لطف و مهربانی و ادب خاص خودش که باعث شده بود ما همیشه او را به عنوان ستون و تکیه گاهی در مجموعه بدانیم. همواره در اتاق او باز بود و می‏توانستیم به وی مراجعه کنیم.

این مراسم با پیام‏های انجمن اقتصاددانان ایران، انجمن جمعیت‏شناسی ایران، انجمن انسان‏شناسی ایران، گروه فارغ‏التحصیلان فلسفه و علوم تربیتی تهران، دایرة المعارف ایران‏شناسی و ماهنامه علمی ـ فرهنگی حافظ و پژوشکده علوم اجتماعی و در انتها اجرای موسیقی به کار خود پایان داد.

باشد تا یاد دکتر غلامحسین صدیقی که به قول تکمیل همایون ”مرد اعتقاد و عمل، مرد فضل و فضیلت، فرهیخته و فرهنگ شناس و ایرانی پاک‏اندیش ملت‏خواه و آزادمنش و پیرو راه مصدق بود“ زنده بماند.