جستجو
تازههای کتاب علوم اجتماعی
سیاستهای راهبردی و راهکارهای اجرایی انجمن، در سال جدید تحصیلی
گزارشی از نشست هماندیشی ادوار هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران
سیاستهای راهبردی و راهکارهای اجرایی انجمن، در سال جدید تحصیلی
چند سالی است که هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران همزمان با آغاز هر سال تحصیلی، دو نشست مهم برگزار میکند؛ نشست با اعضای هیأت مدیرههای دورههای پیشین و نشست با مدیران گروههای تخصصی و دفاتر استانی. در این نشستها، عموماً مهمترین مسأله، در کنار ارائه گزارشی از عملکرد سال گذشته انجمن در بخشهای مختلف، مشورت و هماندیشی در تصمیمگیری برای سیاستهای راهبردی و راهکارهای اجرایی است. بر اساس این روال، هیأت مدیره انجمن در آغاز سال تحصیلی جاری، از اعضای هیأت مدیرههای پیشین دعوتی به عمل آورد و در پی آن، بعدازظهر روز بیست و پنجم شهریور ماه، 17 نفر از جامعهشناسان فعال در انجمن جامعهشناسی ایران گرد هم آمدند تا نظرات خود را برای راهبردها و راهکارهای پیش روی این انجمن، به همکاران خود در هیأت مدیره کنونی ارائه دهند.
در این جلسه، سیدحسین سراجزاده، ناصر فکوهی، سوسن باستانی، شیرین احمدنیا و صلاحالدین قادری از هیأت مدیره کنونی و غلامعباس توسلی، محمد عبداللهی، سعید معیدفر، محمدامین قانعیراد، محمد میرزایی، ابراهیم فیوضات، فرهنگ ارشاد، تقی آزاد ارمکی، شهلا اعزازی، محمد زاهدی مازندرانی و حمید انصاری، از اعضای ادوار پیشین هیأت مدیره انجمن حضور داشتند.
در آغاز این نشست هماندیشی، دکتر سیدحسین سراجزاده، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران، ضمن تشکر از حضور مدعوین، صحبت خود را با بیان دلایل برگزاری این جلسه و تأکید بر اهمیت آن، شروع کرد و در این باره گفت: از نظر ما در هیأت مدیره انجمن، برگزاری چنین جلساتی که پیش از این هم معمول بوده و انجام میشده، قبل از هر چیز، دو جنبه مهم نمادین دارد؛ یکی حفظ پیوستگی با دورههای گذشته در مجموعه واحدی به نام انجمن جامعهشناسی ایران که چندین دوره مختلف از آغاز به کار آن میگذرد و دیگری، یادآوری دائم این نکته مهم که موفقیت فعلی انجمن، بیش از هر چیز، مرهون تلاش و زحمت پیشکسوتان و اعضای هیأت مدیره در دورههای پیشین است.
وی افزود: از سوی دیگر، این جلسه برای ما از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چرا که در آغاز سال تحصیلی هستیم و برای فعالیتهای یک سال آینده خود، نیاز به نوعی برنامهریزی داریم. به همین منظور، دو هفته دیگر هم جلسهای با مدیران گروهها و دفاتر استانی خواهیم داشت تا ببینیم کسانی که اکنون درگیر فعالیتهای انجمن در بخشهای مختلف هستند، چه برنامههایی را برای خود در نظر گرفتهاند و در این مجموعه، چه کمکهایی میتوانیم به یکدیگر بکنیم تا با هماهنگی بیشتری پیش رویم. در عین حال، در این جلسه، منتظر شنیدن راهنماییها و یا انتقادات همکاران و اساتید گرامی، در رابطه با فعالیتهای فعلی انجمن هستیم و امیدواریم که با این کمکها و همدلیها، انجمن جامعهشناسی ایران در سال آینده و سالهای بعد، بانشاطتر و چالاکتر به فعالیتهای خود ادامه دهد.
سراجزاده در بخش دوم سخنان خود، گزارشی اجمالی از فعالیتها و عملکرد انجمن در سال گذشته، به صورت آماری و در مقایسه با سالهای قبل، ارائه داد. وی با اشاره به اینکه به دلیل در دسترس نبودن آمارهای پیش از سال 1383، نتوانسته این مقایسه را در مورد دورههای پیشین نیز انجام دهد؛ گفت: طی چهار پنج سال اخیر، رشد فعالیتهای انجمن در چند زمینه، به وضوح مشخص است. نخستین مورد، فعالیتهای ارتباطات و روابط عمومی، به ویژه در بخش الکترونیکی است. طی دو دوره قبل که آقای دکتر قانعیراد مسئولیت سایت و خبرنامه انجمن را به عهده داشتند، سایت فارسی انجمن فعال شد و نهایتاً بعد از چند دوره بازنگری و اعمال تغییرات که بخشی از آن نیز به همراه طراحیهای جدیدی در سال گذشته صورت گرفت، میتوانیم بگوییم که در حال حاضر پایگاه اینترنتی انجمن بسیار فعال و پر رونق است. این سایت در طول تابستان، به طور متوسط 600 مراجعه کننده در روز داشته و با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، تعداد مراجعه کنندگان به سایت فارسی انجمن همواره بالای 1000 نفر بوده است که رکورد خوبی به نظر میرسد. از جمله بخشهایی که جدیداً در سایت انجمن راهاندازی شده، بخش معرفی کتاب است. در این بخش، بنا بر این است که کتابهای جدیدی که در حوزه علوم اجتماعی منتشر میشوند، با تصویری از جلد و مشخصات کلیشان معرفی شوند. برای اینکه این کار درآمدی هم برای انجمن داشته باشد، برای معرفی هر کتاب از طریق سایت و نمایش آن در طول یک ماه در صفحه نخست، مبلغ ده هزار تومان را در نظر گرفتهایم که از ناشر یا نویسنده گرفته شود و در این خصوص، برای اعضای انجمن، 50 درصد تخفیف قائل میشویم. در عین حال، در این دوره، تغییراتی در طراحی سایت، شامل تغییر در رنگ و دسته بندی محتوا صورت گرفت که بخشی از این تغییرات بر اساس نظرسنجیاز مراجعهکنندگان انجام شد.
وی افزود: علاوه بر این، در طراحی جدید سایت، امکان انتشار دو یادداشت ماه، به صورت همزمان در صفحه نخست، وجود دارد و مجموعه این یادداشتها در آرشیو این بخش حفظ میشوند. در این مدت تلاش کردیم در هر ماه، لااقل یک یادداشت جدید را داشته باشیم و در این زمینه، از همه همکاران محترم، به ویژه کسانی که در دورههای گذشته فعالیت داشتهاند، خواهش میکنم متعهد شوند و ما را در این راه یاری کنند تا هر ماه، یادداشتی با مضمون متفاوت داشته باشیم که البته این یادداشتها، علاوه بر سایت، در خبرنامه انجمن هم منتشر میشود. از سوی دیگر، در بخش خبرهای سایت نیز علاوه بر اطلاعرسانی در زمینه فعالیتهای پیش روی انجمن، خبرهای مربوط به علوم اجتماعی مانند برگزاری همایشها، سمینارها و یا انتشار مجلات و ... را منتشر کرده و هر هفته، ایمیلی را هم به صورت یک خبرنامه کوچک الکترونیکی، برای اعضای انجمن ارسال میکنیم. در اینجا باید اشاره کنم که مسئولیت این بخش سایت انجمن، به عهده خانم دکتر احمدنیا است که در این زمینه بسیار زحمت کشیدهاند.
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران همچنین خاطرنشان کرد: کار طراحی بخش انگلیسی سایت انجمن هم اکنون خاتمه یافته و مشغول ترجمه بخشهایی از سایت فارسی هستیم تا انشاءالله این بخش هم زیر نظر کمیته روابط عمومی و با همکاری خانم نازنین شاهرکنی به زودی راهاندازی شود. مشکل عمده ما در این بخش، ترجمه مطالب و به روز کردن اطلاعات است.
وی همچنین در ادامه سخنان خود، به موضوع تقویت ارتباطات بینالمللی انجمن ظرف دو سه سال اخیر پرداخت و در این باره گفت: در حال حاضر، انجمن جامعهشناسی ایران عضو دو مجموعه مهم بینالمللی در حوزه فعالیت خود است؛ یکی انجمن آسیایی شوراهای پژوهشیعلوماجتماعی (AASSREC) و دیگری انجمن بینالمللی جامعهشناسی. در این مدت، ما فعالیتهای مشترکی را با این دو نهاد مهم علمی، به خصوص با انجمن بینالمللی جامعهشناسی پیشبینی کردهایم. در این زمینه، قرار بود سمیناری نیز در آذر ماه داشته باشیم که با توجه به مسائل اخیر، جمعبندی هیأت مدیره این بود که این کار را امسال به تعویق بیاندازیم. البته امیدواریم سال آینده بتوانیم آن را برگزار کنیم.
سراجزاده ادامه داد: علاوه بر آنچه گفته شد، زمینههای فعالیتهای جدیدی نیز در حوزه داخلی فراهم شده که به نظر میرسد پیگیری آنها برای آینده انجمن مفید باشد. یکی از این موارد، بحث ممیزی و ارزیابی رشتههای علمی است که گفته میشود قرار است کار آن، از سوی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، به انجمنها واگذار شود و به این منظور، بودجهای هم به هر انجمن اختصاص مییابد. در همین رابطه، در حوزه علوم اجتماعی هم با انجمن ما وارد بحث شدهاند. به نظر میرسد در این زمینه اگر بتوانیم مکانیسم مناسبی را برای این کار طراحی کنیم، دستاوردهای خوبی برای انجمن به همراه خواهد داشت.
وی همچنین در ادامه، به ارائه طرحی در فرهنگستان علوم برای واژهگزینی و معادلسازی کلمات جدید لاتینی که وارد زبان فارسی میشوند، اشاره کرد و گفت: در این زمینه نیز قرار است انجمنهای علمی بر اساس حوزه فعالیت خود، مسئولیت آن را به عهده بگیرند. از سوی دیگر، پیشنهاداتی نیز داشتهایم که انجمن جامعهشناسی به عنوان یک مرجع علمی- صنفی برای درجهبندی و ارزیابی پژوهشگران وارد عمل شود. انجام این کار، گرچه هنوز برای انجمنهای علوم انسانی با دشواریهایی همراه است؛ ولی به عنوان نمونه، پژوهشکده اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران هماکنون چنین فعالیتی را در خصوص پژوهشهای علوم اجتماعی با انجمن آغاز کرده و مثلاً در انجام پژوهشها، برای تأیید صلاحیت پژوهشگرانی که مدرک کارشناسی ارشد دارند و عضو هیأت علمی نیستند، از انجمن استعلام میکند. به نظر میرسد گسترش چنین فعالیتهایی در تضمین بیشتر حیثیت علمی انجمن موثر باشند.
سراجزاده در ادامه به فعالیت گروههای علمی- تخصصی و دفاتر استانی اشاره کرد. او گفت: تعداد گروههای علمی- تخصصی انجمن جامعهشناسی ایران، از سال 1383 تا کنون، از 23 گروه، به 32 گروه رسیده است و در عمل، بیش از نیمی از این گروهها فعالند و پیشبینی میشود که در سال آینده نیز فعالیت خود را مطابق روال معمول پیش برند. همچنین تعداد دفاتر استانی انجمن نیز افزایش یافته و امیدواریم آنها نیز در سال جدید فعالتر از پیش باشند.
وی همچنین در خصوص انتشارات انجمن نیز روالی مشابه گذشته را برای سال آینده پیشبینی کرد و یادآور شد که یک شماره مجله جامعهشناسی و دو شماره جدید مجله مطالعات اجتماعی به تازگی منتشر شده و در دست توزیعاند. او همچنین خاطرنشان کرد: خبرنامههای انجمن نیز نسبتاً به روز هستند و دو شماره اخیر خبرنامه منتشر شده و شماره بعدی که به زودی چاپ میشود، مربوط به تابستان 88 است که با انتشار آن، تمامی نشستها و فعالیتهای انجمن، تا آخر تابستان، پوشش خبری یافتهاند و پس از آن هم در تلاشیم که شمارههای بعدی را به صورت پیاپی و به موقع منتشر کنیم. در مورد برگزاری همایشها نیز مطابق روال معمول، در سال تحصیلی جاری، همزمان با مجمع عمومی یک همایش خواهیم داشت که البته کلیه این فعالیتها، تنها با همکاری اعضای گروهها و دفاتر استانی و تلاشهای هیأت مدیره انجمن که نقش مهمی در این زمینه ایفا میکند، امکانپذیر است.
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران در پایان سخنان خود، بحث محتوای فعالیتها و موضعگیریهای انجمن در امور مختلف، به ویژه مسائل سیاسی را مطرح کرد که پس از آن، محور اصلی بحثهای بیشتر حاضران در جلسه نیز بر آن متمرکز شد. سراجزاده گفت: درباره موضعگیریهای انجمن جامعهشناسی ایران، به ویژه در زمینه مسائل سیاسی، بحثها و دیدگاههای مختلفی مطرح است. به عنوان مثال، در سال گذشته، برخی اساتید و دانشجویان این انتقاد را به ما وارد میدانستند که چرا انجمن در رابطه با مسائل و موضوعات سیاسی- اجتماعی جاری در کشور، ساکت است یا حتی در یک مورد مشخص در خصوص مسائل غزه، عدم موضعگیری انجمن، انتقاداتی را در برداشت؛ تا اینکه در جریان انتخابات، جامعهشناسان بیانیهای را نوشتند و در رسانهها منتشر کردند. در پی این موضوع هم این بحث از سوی برخی مطرح شد که چرا انجمن در این حوزه وارد شده و یا چرا در حوزههای دیگر وارد نشده است. پاسخ ما در این زمینه مشخص بود؛ فعالیتی که صورت گرفته بود، تحت عنوان انجمن نبود و جامعهشناسان خود در این زمینه وارد عمل شده بودند. با این وجود، چنین بحثهایی کماکان مطرح است اما به نظر میرسد موضوع سرنوشت علوم انسانی در جامعه ایران که در شرایط فعلی تا حد زیادی با مسائل سیاسی گره خورده، بحثی مهم و حداقل مسئولیت حرفهای و صنفی انجمن جامعهشناسی ایران است و این نهاد، باید در این زمینه، اعلام موضع کرده و به بیان دیدگاهها و نظراتش بپردازد. در این خصوص و همچنین درباره مواردی که پیش از این گفته شد، مشتاق شنیدن نظرات همکاران هستیم.
پس از صحبتهای دکتر سراجزاده، حاضران در جلسه، هر یک به بیان نظرات و دیدگاههای خود پرداختند. در این بخش، ابتدا دکتر غلامعباس توسلی، از بنیانگذاران انجمن جامعهشناسی ایران، به بیان نظراتش پرداخت. او در آغاز بحثش، به موضوع کلی تشکیل چنین جلساتی اشاره کرد و آن را ابتکاری جالب و مطلوب دانست و گفت که معتقد است اگر چنین سنتهایی ادامه یابد، سرمایه اجتماعی در این حوزه حفظ شده و نتایج مفیدی را برای عمیقتر شدن و گستردهتر شدن فعالیتهای انجمن در پی خواهد داشت.
وی سپس با تأکید بر روند رو به رشد فعالیتهای انجمن، خاطرنشان کرد که شروع به کار این نهاد علمی از سال 1370 بوده و حتی در همان دوره اولیه، حدود 100 تا 150 سخنرانی در آن برگزار شده که در نوع خود، از اهمیت زیادی برخوردار بودهاند و بهتر است که سوابق آنها حفظ شوند؛ چرا که به خصوص در کشور ما، بر خلاف بسیاری از کشورهای دیگر، نهادهای مدنی یا اجتماعی سابقه چندان زیادی ندارند و از اینرو، باید در حفظ تاریخچه آنها بسیار کوشا بود.
نخستین رئیس انجمن جامعهشناسی ایران، در ادامه، فعالیتهای چند سال اخیر انجمن را بسیار خوب ارزیابی کرد و در عین حال گفت: انجام هر کاری با خطرات خاص خود مواجه است و به خصوص در جامعه ما، این امکان وجود دارد که به دلیل انجام هر فعالیت سادهای، یک فرد یا یک نهاد مورد اتهام قرار گیرد و البته باید توجه داشت که از طرفی دیگر، اگر به عنوان مثال در شرایط فعلی، هیچ کاری هم انجام نشود، علت وجودی انجمن زیر سؤال میرود. بنابراین، تنها چیزی که توصیه میشود، رعایت اعتدال در کارها و فعالیتها و دقت و حساسیت زیاد نسبت به آنهاست. در عین حال، به نظر من، به هیچ وجه لزومی ندارد که انجمن علمی در هر کاری مثل مسائل سیاسی وارد شود.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که انجمن جامعهشناسی ایران بتواند با همکاری همه کسانی که در گذشته و امروز در این انجمن به فعالیت مشغولند، نقش خود را در شکلگیری جامعه مدنی پیش ببرد و در عین حال، تا حدودی هم در سطح بینالمللی، به ویژه در حوزه مسایل منطقه و آسیایی فعال شود.
پس از سخنان دکتر توسلی، دکتر سراجزاده در توضیح کوتاهی درباره آمار و تاریخچه فعالیتها، گفت که متأسفانه وقتی برای ارائه مقایسه آماری، در آرشیو و مدارک انجمن جستوجو شده، مدارک چندان دقیقی از قبل از سال 83 برای ارائه در این جلسه و انجام مقایسهها، پیدا نشده ولی تلاش میکنیم در فرصت بیشتر، حتماً این تاریخچه را تکمیل کنیم.
در ادامه، دکتر علی محمد حاضری، عضو دورههای دوم و چهارم هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران، به بیان نظرات خود پرداخت. او نیز در ابتدا، ضمن تشکر از هیأت مدیره فعلی انجمن برای برگزاری این جلسه، آن را به مثابه اقدامی در جهت تجمیع تجارب، اندیشهها و اطلاعات در انجمن جامعهشناسی ایران دانست و در عین حال، گفت: به نظر من، انجمن در این شرایط باید مراقب باشد که از آن استفاده ابزاری نشود و برای این منظور، باید در تصمیمگیریها، تنها نیازهای علمی را مورد توجه قرار دهد.
وی همچنین گفت: به نظر من، اکنون با وجود اینکه بار دیگر مسأله نقش و جایگاه علوم انسانی در ایران مورد بحث قرار گرفته، بهتر است که انجمن در این زمینه موضعگیری نکند و فقط کار علمی خود را انجام دهد و البته در این مسیر، دیدگاههای مختلف را در نظر گیرد که اگر این کار را بدون جهتگیری انجام دهد، امکان دفاع و پاسخگویی در مقابل آن را هم خواهد داشت. از سوی دیگر، من فکر میکنم ما به جای اینکه دنبال پاسخ سیاسی باشیم، باید از جهت طرح دیدگاهها و نظرات مخالف و موافق و تضارب آرایی که در این زمینه صورت میگیرد، خود را متولی این موضوع بدانیم که باز هم البته این کار در صورتی مفید خواهد بود که بدون جهتگیری انجام شود. انجمن باید این توانایی را داشته باشد که از تمام دستگاههای زیربط مدعی بخواهد که در این تضارب آراء مشارکت کرده و نظرشان را اظهار کنند. در این زمینه، حتی من فکر میکنم که بتوان این مسأله را به عنوان موضوع یک سمینار علمی مورد توجه قرار داد.
حاضری همچنین گفت: وقتی تفاوت نظر زیادی در بحث انفعال یا فعالیت سیاسی وجود دارد، میتوان در این حوزه وارد شد ولی به جای موضعگیری، کار علمی انجام داد. مثلاً آسیبهای وارد شده به جامعه، در صورت از بین رفتن وحدت و انسجام اجتماعی از جمله موضوعاتی است که انجمن میتواند در حوزه علمی خود، به بحث بگذارد. طبیعی است که نتیجه این بحث، رنگ و بوی سیاسی خواهد داشت ولی اگر در طرح موضوعات و مقدمه آن، دغدغه کشف واقعیت وجود داشته باشد و دیدگاههای مختلف تحمل شوند، در عمل، هم به این مسأله توجه شده و هم آسیبهای کمتری متوجه انجمن خواهد بود.
دکتر محمد میرزایی، بازرس دوره دوم هیأت مدیره انجمن، سومین فردی بود که در میان مدعوین به بیان نظرات خود پرداخت. او گفت: انجمن جامعهشناسی ایران اهداف و اساسنامهای دارد که در آن، مشخصاً قید شده این انجمن کار سیاسی نمیکند ولی شاید از این بحث استنباطهای مختلفی صورت گیرد. بنابراین، در عمل، انجمن کار خود را میکند و گاهی با مسائل روز هم تلاقی و برخورد دارد. در این میان، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، حفظ ویژگی علمی بودن در چنین انجمنهایی است و البته باید در نظر داشت که در قالب علم، ممکن مسائل سیاسی هم مطرح شوند اما موضوع این است که هدف، انجام کار سیاسی نیست.
عضو هیأت مدیره انجمن جمعیتشناسی ایران در پایان، با اشاره به اعتقاد شخصی خود در انجام کارها به شیوه کنفدراسیونی، برای همراهی با انجمن جامعهشناسی ایران، اعلام آمادگی کرد.
در ادامه این نشست، دکتر محمد عبداللهی، رئیس انجمن در دورههای دوم و سوم هیأت مدیره، ضمن تشکر از برگزاری این جلسه، چشماندازهای اولیه انجمن جامعهشناسی ایران را مورد توجه قرار داد و با طرح این پرسش که "تا چه اندازه به چشم انداز ترسیم شده رسیدهایم؟" گفت که شخصاً با توجه به وضعیت موجود، رضایت چندانی از دستیابی انجمن به چشمانداز مطلوب ندارد.
وی در تحلیل علل عدم تحقق چشماندازها، مسائل درون سازمانی و نقش کارگزاران جامعهشناسی درون انجمن را در وهله نخست مورد توجه قرار داد و تأکید کرد که مسائل بیرونی را در درجه دوم اهمیت و تأثیرگذاری میداند. او همچنین یکی از اصلیترین استراتژیهای انجمن را غیر سیاسی بودن آن دانست و گفت: این استراتژی باید به عنوان نخستین راهبرد در فعالیتهای انجمن، مورد توجه کنشگران اصلی آن، یعنی اعضای هیأت مدیره و دیگر فعالان قرار گیرد. از سوی دیگر، تعاملات انجمن با سایر استانها باید افزایش یافته و در جهت فعالتر شدن گروههای علمی- تخصصی تلاش شود و در نهایت، ایجاد تعاملات با نهادهای منطقهای و بینالمللی نیز در دستور کار قرار گیرد.
بنابر دیدگاه دکتر عبداللهی، در انجام این فعالیتها، تلاش برای ارتقاء علمی انجمن را باید به عنوان مهمترین هدف مورد توجه قرار داد.
در ادامه این جلسه، وقتی نوبت به دکتر حمید انصاری، بازرس دوره پنجم هیأت مدیره انجمن رسید، او بحث خود را با طرح این پرسش آغاز کرد: با توجه به این که انجمن جامعهشناسی یک نهاد علمی معتبر است، آیا میتواند کار سیاسی نکند؟
وی سپس انواع مختلف فعالیتهای سیاسی را مورد توجه قرار داد و تأکید کرد: فعالیت در حوزه سیاست، طیف وسیعی را از تحلیل مسائل سیاسی تا موضعگیری و جانبداری سیاسی در برمیگیرد که البته بین آنها تفاوتهای زیادی وجود دارد.
انصاری سپس خاطرنشان کرد: به عقیده من، انجمن جامعهشناسی ایران، به عنوان یک نهاد علمی، باید از موضعگیریها و جهتگیریهای سیاسی و در واقع، زنده باد و مرده باد گفتنها دوری کند. این در حالی است که تحلیل عناصر اصلی حرکتهای اعتراضی، نشانهها، تیپها و بررسی نوع حرکتها و فعالیتها و گروههای درگیر در آنها، با وجود آنکه به نوعی موضوعی سیاسی محسوب میشود، از جمله مواردی است که جامعهشناسان و انجمن جامعهشناسی باید مورد توجه و تحلیل قرار دهند و در این راه، انجمن میتواند با طرح پرسشهای مشخص و تشکیل کمیتهها و گروههای مناسب، وارد عمل شود.
دکتر شهلا اعزازی، بازرس دومین دوره هیأت مدیره انجمن، به عنوان یکی دیگر از مدعوین در این جلسه، با اشاره به غیرانتفاعی بودن انجمن جامعهشناسی ایران، خاطرنشان کرد که طرح بحثهای آزادیخواهی و دموکراسیخواهی در میان انجمنهای غیرانتفاعی نقاط مختلف دنیا همواره مورد توجه بوده است. وی همچنین شرایط جدید را وضعیتی توصیف کرد که در آن، اصول اساسی علم جامعهشناسی و نهاد انجمن جامعهشناسی ایران زیر فشار قرار گرفته و گفت: در چنین شرایطی، عدم تحلیل مسائل روز جامعه، پذیرش و گردن نهادن به این نوع زیر سوال بردن این حوزه علمی است.
اعزازی همچنین تصریح کرد: کار جامعهشناسی در هر حال، نوعی تحلیل سیاسی نیز تلقی میشود و اساساً نمیتوان مسائل اجتماعی را بدون توجه به ابعاد سیاسی آن مورد بررسی و تحلیل قرار داد. بنابراین لازم است که برای پا برجا ماندن انجمن جامعهشناسی، بحثهای روز توسط این نهاد مورد تحلیل قرار گیرد.
در ادامه، دکتر محمدامین قانعیراد، عضو دورههای چهارم و پنجم هیأت مدیره بحث خود را با این جمله آغاز کرد که "گاهی ما جامعهشناسان، آنقدر وارد حوزههای تخصصیمان میشویم که وقتی مسألهای اجتماعی در جامعه خودمان اتفاق میافتد، از تحلیل آن ناتوانیم."
وی افزود: امروز در جامعه، بحرانهایی مهمتر از طلاق و ازدواج و امثال آن داریم و شاید به تعبیری بتوان گفت که بحران کنونی جامعه ما، بحران دولت است. در این زمینه، من با نظر آقای دکتر توسلی موافقم و فکر میکنم که لازم نیست که ما حتماً به اجماع برسیم. در عین حال، شرایط کنونی را اتفاقاً فرصت مناسبی برای جامعهشناسان میدانم که بتوانند خود را نشان دهند و حرفهایشان را بیان کنند؛ هر چند متأسفانه برخی از ما به دلیل غرق شدن بیش از حد در حوزههای تخصصیمان، اساساً دیگر حرفی برای گفتن نداریم.
در ادامه جلسه، دکتر ابراهیم فیوضات، بازرس دوره سوم هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران، نظراتش را مطرح کرد. او گفت: من فکر میکنم موقعیت کنونی ما، مثل شرایط شوروی است که در آن، بعد از یک انقلاب بزرگ جهانی، طی هفتاد سال، بحث اجتماعی و نشر و انتقاد چندانی صورت نگرفت و تنها شاید تا حدی از هابرماس و مکتب فرانکفورت صحبت میشد.
وی همچنین با اشاره به مسأله گسست در جامعه ایران و مشکلات ناشی از آن، گفت: متأسفانه یکی از ویژگیهای کلی جامعه ما، گسست با گذشته و گسست میان افراد، در حوزههای مختلف است. شما در حوزه کاری خودمان در نظر بگیرید. هنوز شمار زیادی از اساتید جامعهشناسی کشور عضو این انجمن نشدهاند. در واقع، بیشتر آنها احساس نیازی برای عضویت در یک انجمن صنفی و حرفهای در حوزه کاری خود نمیکنند و آن را چیزی لوکس میدانند که این به معنای گسست است. در چنین شرایطی، به نظر من، تنها وظیفه ما که میتواند گسستها را هم کاهش دهد، دفاع از علم است و لزومی ندارد که موضعگیری دیگری داشته باشیم. در عین حال، سخنرانیهای انجمن در گروههای علمی- تخصصی و دیگر بخشها نیز، به نوبه خود، بسیار آگاهیدهنده هستند. به نظر من، زمانی که دکتر عبدللهی رئیس انجمن بودند و ما اعضای هیأت مدیره، شرایط مهیاتر بود اما اکنون در وضعیتی هستیم که باید برای پیشگیری از وقوع خطر، با دقت بیشتری عمل کنیم و در هر مرحله، برای ادامه راه تشخیص دهیم. ادامه راه انجمن، بسیار به نفع همه است و به همین دلیل، باید با دقت و احتیاط زیادی رفتار کرد.
دکتر شیرین احمدنیا، عضو کنونی هیأت مدیره انجمن نیز در بحث خود در این جلسه، ابتدا اشاره کرد که بهتر است در مورد بخش نخست صحبتهای دکتر سراجزاده، یعنی عملکرد انجمن در سال گذشته نیز صحبت شود. وی سپس با تأکید بر حساس بودن موقعیت فعلی کار انجمن، خاطرنشان کرد: به نظر من ضرورت دارد که در این شرایط حساس، اهمیت بقای انجمن را مد نظر داشته باشیم و هنگامی که انجمن در معرض تندرویهایی قرار میگیرد، سنجیدهتر رفتار کنیم؛ به نحوی که ادامه حیات آن و اصل نهاد حائز اهمیتی که با زحمت زیاد جمعی بنیاد نهاده شده، به مخاطره نیفتد. در برخی از موارد در شرایطی قرار میگیریم که افرادی غیر متخصص طرف گفتوگو با ما قرار میگیرند و در چنین شرایطی، عملاً امکان گفتوگو فراهم نمیآید اما انجمن میتواند فعالیتهایش را با تدبیر و آیندهنگری ادامه دهد؛ هر چند که در برهههای زمانی مشخص، فعالیتهایش محدودتر شوند یا از نقطه نظر برخی، در وسعتی یا ابعادی که شایستهتر میبود، تحقق پیدا نکنند.
دکتر سوسن باستانی، عضو هیأت مدیره انجمن نیز در بیان دیدگاههای خود درباره موضوع مورد بحث، تصریح کرد: متأسفانه در شرایط فعلی، اینکه مشخص کنیم جامعه ما از نظر سیاسی، دقیقاً در چه وضعیت و موقعیتی به سر میبرد، کار سادهای نیست. در عین حال، پیش از آنکه جایگاه انجمن را در این وضعیت معلوم و مشخص کنیم، باید ببینیم که در آینده قرار است چه بر سر علوم انسانی بیاید و برای آن، چه باید کرد.
دکتر محمدجواد زاهدی مازندرانی عضو دوره سوم هیأت مدیره نیز از دیگر مدعوین این نشست بود که ضمن تأیید برخی نظرات مطرح شده، گفت: من فکر میکنم گفتوگوی بیشتر در باب این موضوع، از جمله وظایفی است که برای متخصصان جامعهشناسی و اصحاب انجمن تعریف میشود. بنابراین تقاضایی که از این جمع، به خصوص هیأت مدیره انجمن دارم، این است که حتماً فرصت و شرایطی را برای بحثهای بیشتر در باب وضعیت علوم انسانی و صیانت از آن، در سطوح مختلف مهیا کنند.
دکتر فرهنگ ارشاد، عضو دورههای چهارم و پنجم هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی نیز اهمیت تدوین تاریخچهای از هویت جامعهشناسی در ایران و موقعیت انجمن در آن را مورد توجه قرار داد و گفت: با در دست بودن چنین تاریخچهای، میتوان تحلیل بهتری از موقعیت کنونی انجمن و راهکارهای پیش پای آن ارائه داد.
در بخش دیگری از این نشست، دکتر سعید دکتر معیدفر، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران در دو دوره گذشته، به طرح دیدگاههای خود پرداخت. او گفت: به نظر من، در مورد فعالیت سیاسی، نمیتوان به نهادی مانند انجمن جامعهشناسی ایران، در یک فضای صفر و یک نگاه کرد. من معتقدم انجمن میتواند همچنان کار خود را در رشته و حوزه تخصصی خود انجام دهد که البته این حوزه ماهیت سیاسی هم دارد. از سوی دیگر، مجموعهای مانند انجمن جامعهشناسی، هم کارکردهای آشکار دارد و هم کارکردهای پنهان. یکی از مهمترین کارکردهای پنهان چنین نهادی را میتوان برگزاری همین نوع جلسات و تبادل نظر درباره موضوعی خاص در نظر گرفت که در چنین بحثهایی حتی ممکن است برخی از حاضران جهتگیری سیاسی هم داشته باشند که بدین ترتیب، خواه ناخواه و به صورت غیرمستقیم، وارد عرصه سیاسی میشویم که البته این به هیچ وجه، به معنای قرار گرفتن زیر چتر یک حزب و گروه سیاسی نیست و در واقع، مهمترین بعد آن، نقد اتفاقات و مسائلی است که در جامعه رخ میدهد. از سوی دیگر، در کارکرد آشکار نیز انجمن میتواند با برگزاری میزگردها و نشستهایی، عرصه اجتماعی را در قبل و بعد از انتخابات، به بحث و تجزیه و تحلیل بگذارد و حتی در این رابطه، از اعضای گروههای سیاسی نیز دعوت به عمل بیاورد اما در هر حال، موضعگیری نداشته باشد.
وی همچنین درباره وضعیت فعلی علوم انسانی نیز با توجه به بحثهایی که در سطوح مختلف جامعه صورت گرفته و تصمیمگیریهای احتمالی در این مورد، بر اهمیت نقش و جایگاه انجمن جامعهشناسی ایران تأکید کرد و گفت: این نهاد علمی در دورههایی به طور خاصتر در حوزه سیاست اجتماعی وارد عمل شد و نشان داد که در این زمینه خنثی نیست. این فعالیتها در آن زمان، مشکلی هم برای انجمن به وجود نیاورد؛ پس میتوان گفت که انجمن راه درستی را رفته بود و از چارچوب درستی پیروی کرده بود که هم خنثی نبود و هم درگیر مسائل خاصی نشد. بنابراین من فکر میکنم که در مجموع بحثهایی هم که صورت گرفته، میتوان اختلافات را کمرنگتر کرد و به تجمیعی در نظرات رسید تا بتوانیم برای دفاع از مسائل جمعی علوم اجتماعی تلاش کنیم.
در این بخش از جلسه، دکتر قانعیراد نیز یادآور شد: بحث سیاسی، لزوماً به منزله فعالیت سیاسی نیست. از سوی دیگر، من هم معتقدم که باید ابتدا ببینیم انجمن تا کجا حاضر است به کارش ادامه دهد و بعد از گروههای تخصصی بخواهیم که برنامهشان را ارائه کنند و امور پیگیری شود.
وی همچنین گفت: در این مباحث، دو گفتمان مطرح است؛ گفتمان جامعهشناسی در خطر و گفتمان جامعه در خطر. بیشتر جامعهشناسان بزرگ، مانند مارکس، دورکیم و سایرین، به دنبال بحث جامعه در خطر بودهاند ولی در اینجا ما به دنبال گفتمان جامعهشناسی در خطر هستیم و من فکر میکنم که راهی اشتباه را طی میکنیم که به شکست خواهد انجامید.
در ادامه جلسه، دکتر سراجزاده با اشاره به یادداشتی که در فروردین ماه سال جاری با عنوان "دوراهیهای جامعهشناسی ایران" نوشته و در سایت انجمن و بعدها خبرنامه منتشر شده بود، گفت: در آن یادداشت، سعی کردم دیدگاههای خودم بر اساس آنچه از نظرات هیأت مدیره انجمن جمعبندی شده بود را درباره خیلی از مسائل انجمن و جریانهای متکثر درون جامعهشناسی ایران مطرح کنم و پیشنهاداتی را نیز برای چگونگی برخورد انجمن با این مسائل، بیان کردم که فکر میکنم چارچوب آن یادداشت، به نوعی جمعبندی این جلسه هم باشد.
وی سپس در مورد چگونگی رابطه انجمن با سیاست، گفت: دیدگاه شخصی من این است که جامعهشناسی منعی برای ورود به سیاست ندارد. حتی به عنوان مثال، در دورهای، انجمن جامعهشناسی آمریکا، به طور مشخص در مورد حمله آمریکا به عراق، موضع گرفت و آن را محکوم کرد و هرگز هم به دلیل این موضع سیاسیاش تحت فشار قرار نگرفت. در واقع، در شرایط یک جامعه دموکراتیک و براساس فرآیندهای دموکراتیک درونی در انجمنها، آنها میتوانند درباره مسائل سیاسی از موضع انسانی موضعگیری کنند. به هر حال این امر فعلاً مغایر با اساسنامه انجمن است و اگر انجمن بخواهد چنین رویکردی داشته باشد، لازم است بر اساس روال قانونی اساسنامه انجمن اصلاح شود.
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران همچنین تأکید کرد: وظیفه انجمن این است که در مورد مسائل اجتماعی و سیاسی خاص زمینه بحث و گفتوگوی علمی را فراهم کند ولی حتی در این کار نیز باید مسأله حفظ یکپارچگیو بقای این نهاد علمی کاملاً مورد توجه قرار گیرد.
وی در عین حال در مورد اختلافات داخلی میان اصحاب علوم اجتماعی نیز گفت: باید این واقعیت را در فضای امروز دانشگاهی پذیرفت که در جامعهشناسی ایران، تفاوتهایی از نظر روشها و تئوریهای مورد استفاده، میان دانشگاهیان ما ایجاد شده که در یکی دو دهه قبل وجود نداشتهاند. در چنین شرایطی، سیاست ما در انجمن جامعهشناسی ایران، باید احترام به کلیه جریانهای نظری و روشی رقیب و مخالف و فراهم کردن امکان ارائه مباحثشان در مجلات انجمن باشد. اگر زمانی دید پوزیتوسیتی (کمیگرا) غالب بوده و مقالات منتشر شده در مجلات نیز همه از چنین رویکردی پیروی میکردند، حال که جریانات دیگری هم به میدان آمدهاند، باید به آنها هم اجازه صحبت داده شود و در واقع، وحدت انجمن جامعهشناسی به شرطی میتواند حفظ شود که به این هویتهای متکثر (چه حاشیه و چه متن) احترام بگذاریم و آنها را به رسمیت بشناسیم. در عین حال، زبان انتقادیمان هم قطع نشود. البته در این زمینه، باید توجه شود که حتی در زمان انتقاد نیز فضای علمی و نظری حاکم باشد و حتی در مورد به کار بردن الفاظ و ادبیات انتقاد هم دقت کافی صورت گیرد. با چنین راهکاری، میتوان امیدوار بود که بتوانیم نوعی وحدت و همدلی را برای حفظ انجمن با توجه به شرایط خطیر اخیر ایجاد کنیم و در عین حال آنقدر محافظهکار نشویم که انجمنی بیخاصیت و بیفایده داشته باشیم.
دکتر ناصر فکوهی، عضو هیأت مدیره و نایب رئیس انجمن جامعهشناسی ایران نیز در ادامه این نشست، به ارائه نظرات خود پرداخت و تصریح کرد: من معتقدم ما اگر در گفتمان اتوپیایی انقلابیگری بیفتیم، دچار اشتباه بزرگی شدهایم. من فکر میکنم حرفهایی که الآن در مورد جامعهشناسی ایران زده شد، همان چیزهایی است که سالهاست در این باره میشنویم. به نظر من، اتفاقاً در شرایط فعلی، انجمن جامعهشناسی مورد هیچ تهدیدی قرار نگرفته است. بعد از دوره شلوغیها، خیلیها مقاله نوشتند که برخی از آنها در سایتهای مختلف منتشر شدند. بخشی از این مقالات بسیار سیاسی بودند و برخی دیگر نه. من در این مورد بررسی کردم و دیدم که تنها مقالاتی که جنبه تحریک و تهییج داشتند، مسأله ایجاد کردند و تیپ مقالات علمی و تحقیقاتی هرگز مسألهای به وجود نیاوردند و موجب تحریک مخالفان هم نشدند. در این میان، مثلاً به نظر من، بیانیهای که 82 جامعهشناس نوشتند و امضا کردند، بیانیه خوبی بود و جنبه تحریکآمیز هم نداشت. بنابراین این تفکر که نباید کار علمی صورت گیرد و یا حرفی زده شود، تصور غلطی است. به نظر من، در انجمن جامعهشناسی هم اکثریت بزرگی چنین دیدگاهی دارند.
در پایان این نشست، بر اساس دیدگاههای مطرح شده از سوی ادوار هیأت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران، این نتیجه حاصل شد که این انجمن، با در نظر گرفتن وضعیت کنونی و مسئولیت حرفهای خود و همچنین با توجه به نیازی که به بحثهای جامعهشناختی در فضایی منطقی و علمی در اوضاع موجود احساس میشود، با طرح و پیگیری بحثهای پژوهشی بین پژوهشگران گروههای علمی- تخصصی خود، عرصهای را برای تولید دیدگاههای نظری و انتقادی در خصوص مسائل اجتماعی کلان و بنیادین جامعه فراهم آورده و در جهت کمک به حل عقلانی مسائل موجود، با رعایت ضوابط حرفهای خود، گام بردارد.